Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бастамасы экологиялық мәдениетті дамыту, абаттандыру, қалдықтарды қайта өңдеу, көгалдандыру және табиғи экожүйелерді қалпына келтіру бойынша жүйелі жұмыстарды бір салаға біріктірді. Ондағы құндылықтар жаңа Конституцияда институционалды тұрғыда бекітіліп, табиғатты сақтау мемлекет пен әрбір азаматтың жауапкершілігі ретінде айқындалды, ал ішкі саясатының негізгі қағидаттарында және құндылықтары мен бағыттарында «Таза Қазақстан» жаңа қоғамдық мәдениетті қалыптастыратын бағдарлардың бірі ретінде орын алды, деп хабарлайды kazlenta.kz тілшісі Үкіметтің баспасөз қызметіне сілтеме жасап.
Экологиялық басымдықтар мен Президенттің тапсырмалары іс жүзінде қалай орындалып жатқаны туралы Primeminister.kz сайты редакциясының шолуында берілген.
Цифрлық сүзгі және жауапкершілік: рұқсат етілмеген полигондарды жою деңгейі 95%-ға жеткізілді
Экологиялық мәдениетті дамыту «Таза Қазақстан» бастамасы аясында цифрлық сервистер арқылы тұрғындармен тікелей өзара іс-қимыл жасауға негізделген. Сонымен бір мезгілде абаттандыру саласындағы заңбұзушылықтар үшін жауапкершілік шаралары да күшейтілді: рұқсат етілмеген полигондардың пайда болуы, қалдықтардың заңсыз төгілуі және басқа да заңбұзушылықтар үшін жаза қатаңдатылды, соның ішінде қоқысты оған арналмаған жерлерге тастағаны үшін пайдаланылған көлікті тәркілеу мүмкіндігі де бар. Аумақтарды уақтылы санитарлық тазарту жауапкершілігі жергілікті әкімдіктерге бекітілді.
Рұқсат етілмеген қоқыс үйінділерін жедел анықтауға және тазалықты қадағалауға «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-ның ғарыштық мониторинг жүйесі пайдаланылады, ол оны EGOV-тың цифрлық кері байланыс сервистері арқылы жүзеге асырып отыр.
Ғарыштан тұрақты бақылау жасау заңбұзушылықтарды жедел тіркеуге мүмкіндік береді және жазаның бұлтартпастығын арттырады. Нәтижесінде еліміз бойынша рұқсат етілмеген қоқыс үйінділерінің саны үш еседен астам, мәселен, 2018 жылғы 8,6 мыңнан 2026 жылы 2,6 мыңға дейін азайған. Биыл анықталған орындардың әкімдіктер 2035-ін немесе 77%-ын жойды, қалған учаскелерді тазарту жалғасуда.
Сонымен қатар, азаматтардың қатысуы да артып келеді. @TazaQazBot чат-боты және eGov Mobile қосымшасы арқылы 2024 жылдан бері абаттандырудың 21 санаты бойынша 50 мыңнан астам өтінім өңделді. Бұл ретте 2026 жылы қоқысты жинау және көшелерді жарықтандыру бойынша 18 мыңнан астам өтініш келіп түсті, оның 16 мыңнан астамын әкімдіктер қарап, өңдеді.
EcoQolday субсидиялау бағдарламасы бойынша коммуналдық қалдықтарды өңдеуге 2,5 млрд теңге бөлінді
Мемлекет субсидиялау тетіктері арқылы қайталама шикізатты шаруашылық айналымға қайтаруды ынталандыра отырып, қалдықтарды сұрыптау және қайта өңдеу инфрақұрылымын дәйекті түрде дамытуда.
Экология және табиғи ресурстар министрлігінің деректері бойынша, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Таза Қазақстан» бастамасын жүзеге асыру басталғаннан бері қалдықтарды қайта өңдеу көрсеткіштерінің өсуі байқалып отыр.
- 2024 жылы республикада шамамен 5 млн тонна қатты тұрмыстық қалдықтар жиналған, оның 1,2 млн тоннасы, яғни 25,8%-ы сұрыпталып, қайта өңделді;
- 2025 жылы қалдықтардың осыған ұқсас көлемін қайта өңдеу 1,5 млн тоннаға дейін өсті, ал кәдеге жарату үлесі 30,6%-ға жетті;
- 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында қатты тұрмыстық қалдықтардың жиналу көлемінің төмендеуі байқалады. Ондағы 2,1 млн тоннаның 600 мың тоннасы немесе 27,7%-ы сұрыпталып, қайта өңделді.
Саланың қаржылық тұрақтылығын қайта өңделген шикізатты жинау мен қайта өңдеуді субсидиялайтын EcoQolday тетігі қамтамасыз етеді. 2026 жылдың II тоқсанының қорытындысы бойынша жүйе арқылы 3,5 мың тоннадан астам шыны, макулатура және картон, тозған автошиналар мен полимер қалдықтарын қайта өңдеуге 1087 өтінім берілді. 2024-2026 жылдары кәсіпорындар мен азаматтарға осы тетік бойынша 2,5 млрд теңгеден астам қаражат төленген.
Сондай-ақ, қатты тұрмыстық қалдықтардың 2755 полигонын жаңарту көзделіп отыр, ал жаңа нысандардың құрылысын кәдеге жарату төлемі есебінен қаржыландыру жоспарлануда. Кәдеге жарату төлемі қаражаты есебінен жалпы құны 374 млрд теңге болатын 68 жобаны жеңілдікпен қаржыландыру мақұлданды, оның 12-сі пайдалануға берілді. Ауылдық алаңдар үшін жекелеген рұқсат беру рәсімдері мен экологиялық талаптар жеңілдетілді.
13 өңірдегі қоқыс сұрыптау қуаты және полигондарды жаңғырту
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қалдықтарды қайта өңдеу және кәдеге жаратудың заманауи жүйесін қалыптастыру жөніндегі тапсырмасын орындау шеңберінде Үкімет 100 жаңа қатты тұрмыстық қалдықтар полигонын салу жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекітті.
Сонымен қатар шетелдік инвесторларды тарта отырып, электр энергиясын өндіру арқылы қалдықтарды кәдеге жарату және қайта өңдеу бойынша заманауи кәсіпорындардың құрылысы жүргізілуде:
- Астанада құны 82 млрд теңге болатын және тәулігіне 1,5 мың тонна қалдықтарды кәдеге жарату қуаты бар экопарк жобасы жүзеге асырылуда;
- Алматыда қуаттылығы тәулігіне 2 мың тоннаға дейін жететін, инвестиция көлемі 145 млрд теңгеден асатын қоқыс өңдеу кешені салынуда;
- Жамбыл облысында тәулігіне 900 тоннаға дейін қайта өңдеу қуаты бар, құны 80 млрд теңге болатын ҚТҚ кәдеге жарату зауыты салынуда.
Кешендерді іске қосу тәулігіне 4,4 мың тоннаға дейін қалдықтарды қайта өңдеуге мүмкіндік береді. Негізгі нәтиже – қалдықтарды полигондарға жай ғана жинақтаудан Waste-to-Energy технологиясына көшу, бұл ретте қайта өңдеуге келмейтін қалдықтар электр энергиясын өндіруге бағытталады. Бұл Астана, Алматы және Жамбыл облысындағы полигондарға түсетін жүктемені азайтып қана қоймай, экологиялық инфрақұрылымға 225 млрд теңгеден астам инвестиция тартуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар қазіргі уақытта Үкімет Қарағанды, Атырау, Ақтөбе, Павлодар және басқа қалаларда Қалдықтарды кәдеге жарату зауыттарын салу мәселесін пысықтауда.
Табиғи экожүйелерді қалпына келтіру: 1,7 млрд ағаш және Солтүстік Аралды қалпына келтіру
Экологиялық жұмыстардың бөлек бір бағыты табиғи экожүйелерді қалпына келтіру және қуаңшылық процестерін төмендетумен байланысты. Президенттің орман ресурстарын молайту және шөлейттену деңгейін төмендету жөніндегі тапсырмаларын орындау аясында бес жыл ішінде жалпы аумағы 1 млн гектардан асатын жерге шамамен 1,7 млрд ағаш отырғызылды. 2026 жылдың 7 айында 145,6 мың га алқапқа 234 млн көшет егілді. 2027 жылға тағы 270 млн түп ағаш отырғызу жоспарланған. Бұл Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2 млрд ағаш егу жөніндегі тапсырмасын орындауға мүмкіндік береді.
Елді мекендерді көгалдандыру саласында 2021–2025 жылдары жоспарланған 15 млн түптің орнына 18,1 млн түп ағаш отырғызылды.
Табиғатты қорғау және орман шаруашылығы мекемелерінің құрамында жалпы аумағы 2,7 мың гектарды құрайтын 243 тәлімбақ жұмыс істейді. Өсіру көлемі 157 млн көшетке жетіп, қолданыстағы тәлімбақтар желісінің жалпы өндірістік әлеуеті 220 млн ағашты құрайды. Жаңғырту аясында отырғызу материалының жоғары өмір сүруіне кепілдік беретін жабық тамыр жүйесі бар тәлімбақтар желісі ашылуда.
Арал теңізінің құрғаған түбін қалпына келтіру жеке бағыт ретінде қарастырылған. Мұнда фитоорманмелиоративтік жұмыстар жүргізілуде және топырақты бекітіп, тұзды дауылдардың таралуын азайтуға мүмкіндік беретін төзімді сексеуіл алаптары қалыптасуда.
Соңғы үш жылда Солтүстік Арал теңізіне 6 млрд текше метрден астам су жіберілді. Бұл су айдынындағы су көлемін 2022 жылдың соңындағы 18,9 млрд текше метрден 2025 жылдың қорытындысы бойынша 23 млрд текше метрге дейін ұлғайтуға мүмкіндік берді. Су ресурстары және ирригация министрлігі Дүниежүзілік банкпен бірлесіп әзірлеген Солтүстік Арал теңізін сақтау жобасының екінші кезеңі Көкарал бөгетін реконструкциялауды және теңіз деңгейін Балтық биіктік жүйесі бойынша 44 метрге дейін көтеруді көздейді.
Жоба жүзеге асырылғаннан кейін Солтүстік Арал теңізінің аумағын 3,9 мың шаршы шақырымға дейін, ал су көлемін 34 млрд текше метрге дейін ұлғайту жоспарлануда, бұл оның экожүйесін одан ары қалпына келтіру үшін неғұрлым тұрақты жағдай жасауға мүмкіндік береді.
Қоғамдық сектор және волонтерлік: 500 экологиялық акция барысында 813 мың тонна қалдық жиналды
Экологиялық сананы өзгерту азаматтық қоғамды, волонтерлік бірлестіктер мен жастарды кеңінен тарту арқылы қамтамасыз етіледі.
2026 жылдың 7 айында «Таза Қазақстан» бастамасы аясында 500 табиғатты қорғау іс-шарасы ұйымдастырылды. Олардың қатарында «Таза аймақ», «Таза өлке», «Таза аула», «Тазару күні», «Жасыл аула», «Мөлдір бұлақ», «Бүкіл қазақстандық ағаш егу күні» және «Жер сағаты» халықаралық акциясы бар.
813 мың тонна қалдық жиналып, кәдеге жаратуға жөнелтілді, рекреациялық аймақтардың, өзен арналары мен елді мекендердің 117 мың гектар аумағы тазартылды, 1,2 млн түп ағаш отырғызылды. Экологиялық акцияларға 6,1 млн адам қатысты, оның ішінде 741 мың волонтер бар.
Қол жеткізілген нәтижелерді бекіту мақсатында Үкімет бірінші кезектегі міндеттер кешенін айқындады:
- Қалдықтарды қайта өңдеу үлесін арттыру: қолданыстағы сұрыптау желілерінің жүктемесін арттыру және Астана, Алматы және Шымкент қалаларында Waste-to-Energy энергетикалық кәдеге жарату стандарттарына сәйкес қалдықтарды жағу кешендерін іске қосу.
- Терең өңдеу жобаларының пулын қаржыландыру: «Өнеркәсіпті дамыту қоры» АҚ-ның жеңілдікті лизинг тетіктері мен «Жасыл даму» АҚ құралдары арқылы қаржыландыруды жедел жеткізу.
- Отырғызылған көшеттердің жерсінуін қамтамасыз ету: орман шаруашылықтарын жабық тамыр жүйесі бар отырғызу материалын пайдалануға кезең-кезеңімен көшіру және елді мекендердің жасыл белдеулерін жүйелі түрде суаруды қамтамасыз ету.
Өскелең ұрпақты экологиялық тәрбиелеудің идеологиялық негізі
Мемлекет басшысының «Таза Қазақстан» бастамасы тек табиғатты қорғау акцияларының аясында шектелмей, тазалықты дүниетанымның, күнделікті өмір салтының және қоғамның рухани жаңғыруының негізгі элементі ретінде орнықтыратын жалпыұлттық идеологиялық платформаға айналды. Тазалық ұғымы бұл ретте кешенді түрде қарастырылады: ол адамның ішкі мәдениеті, қоршаған ортаға деген жауапкершілігі және жаңа қоғамдық этиканың негізі ретінде танылады. Бұл философия жастар форумдары, мәдени фестивальдер, ҮЕҰ, волонтерлік бірлестіктер және медиа саласы арқылы халық арасында кеңінен насихатталып, халықаралық диалог алаңдарында да ілгерілетілуде. Осылайша еліміздің жаңа мәдени коды қалыптасуда.
Білім беру саласында «Таза Қазақстан» құндылықтары отансүйгіштік, заң мен тәртіп, әділдік, жеке жауапкершілік, еңбекқорлық және жасампаздық қағидаттарына негізделген «Адал азамат» бірыңғай тәрбие бағдарламасына жүйелі түрде енгізілуде. Келесі қадам – бұл құндылықтарды бірыңғай мемлекеттік стандартта бекіту. Ол Конституцияда белгіленген экологиялық нормалар мен «Адал азамат» қағидаттарын балабақшадан бастап жоғары оқу орындарына дейінгі барлық деңгейдегі үлгілік оқу жоспарларымен байланыстыруға тиіс.
Экологиялық тақырыптар білім беру және тәрбие жұмысының күнделікті үдерісіне енгізілген. Мектептерде тақырыптық сынып сағаттары, эссе байқаулары, зерттеу жобалары мен табиғатты қорғау іс-шаралары өткізіледі. Тек 2024–2025 оқу жылында осындай 44 мың іс-шара өткізілді. Ал еліміздің барлық өңірлеріндегі мектеп оқушылары «Таза Қазақстан» тақырыбында өткен эссе байқауына қатысты.
Практикалық экологиялық тәрбие сабақтан тыс уақытта да жалғасуда. Білім беру ұйымдарында 4 мыңнан астам «Жасыл клуб» жұмыс істейді, олар 125 мыңнан астам оқушыны қамтиды. Сонымен қатар жас табиғат жанашырларының стансалары, зерттеу байқаулары мен волонтерлік бастамалар дамытылуда. Мұндай тәсіл қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарау мәдениетін білім арқылы ғана емес, балалар мен жастардың табиғатты қорғау іс-шараларына тікелей қатысуы арқылы да қалыптастыруға мүмкіндік береді.